Het College voor de Rechten van de Mens waarschuwt dat de groeiende verzameling van informatie en persoonsgegevens door overheden rondom demonstraties het demonstratierecht uitholt en mensenrechten onder druk zet.

Hoewel overheidsinstanties de legitieme taak en verantwoordelijkheid hebben om betogingen veilig te faciliteren, verkeersstromen te regelen en tegendemonstraties in goede banen te leiden, dreigt de informatievergaring door autoriteiten door te schieten.

Dit is met name het geval wanneer persoonlijke gegevens van organisatoren en deelnemers worden opgevraagd, zoals namen, woonplaatsen, sociale media-accounts en informatie over politieke of religieuze overtuigingen.

Volgens College-voorzitter Rick Lawson vragen gemeenten bij het aanmelden van een protest steeds vaker gedetailleerde persoonsgegevens en inhoudelijke informatie over de verwachte boodschap en deelnemers.

De cijfers in perspectief: Meer bevoegdheden zijn niet noodzakelijk

Hoewel er vanuit de politiek en het bestuur na incidenten vaak een snelle roep ontstaat om extra wettelijke bevoegdheden voor burgemeesters en politie, laat de praktijk zien dat veruit de meeste demonstraties probleemloos verlopen.

Uit cijfers blijkt dat ongeveer 97 procent van alle demonstraties in Nederland plaatsvindt zonder enig incident. Slechts bij 3 procent van de bijeenkomsten wordt een incident geregistreerd, en bij slechts 0,03 procent van alle demonstraties is er sprake van meer dan tien incidenten.

Het College benadrukt dat het bestaande instrumentarium binnen het openbare-orderecht en het strafrecht in de regel ruimschoots volstaat om wanordelijkheden en strafbare feiten aan te pakken. Een zogenaamde "regel-reflex" na incidentele escalaties dreigt te leiden tot disproportionele maatregelen die vervolgens ook worden ingezet bij demonstraties waar niets aan de hand is.

Vormen van surveillance: Van straat en scherm tot besloten netwerken

De overheid maakt gebruik van een breed palet aan surveillancetechnieken die zich uitstrekken van fysieke observatie tot geavanceerde digitale infrastructuur, een fenomeen dat in onderzoek wordt omschreven als de hybridisering van straat en scherm.

Op straat en in de lucht wordt toezicht gehouden via surveillancevoertuigen met uitschuifbare camera's, bodycams, telelenzen, helikopters en drones. Daarnaast verzamelt de politie informatie via online bronnen zoals Open Source Intelligence (OSINT) en het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI), waarbij ook het monitoren of infiltreren van besloten communicatiekanalen en sociale mediagroepen speelt.

Verder hebben demonstranten te maken met identiteitscontroles, fotomomenten, het afnemen van vingerafdrukken en het opbouwen van langdurige dossiers of CTER-registraties voor contraterrorisme, extremisme en radicalisering. Ook worden agenten in burger, informanten en huisbezoeken ingezet om informatie in te winnen.

Chilling effecten en een groeiende vicieuze cirkel van wantrouwen

Het verzamelen en opslaan van persoonsgegevens roept niet alleen vragen op over privacy, maar veroorzaakt ook een afschrikwekkend effect op de uitoefening van grondrechten, het zogeheten chilling effect.

Zelfs het enkele vermoeden of het gevoel door de overheid gemonitord te worden, ontmoedigt burgers om gebruik te maken van hun demonstratierecht of deel te nemen aan het publieke debat uit angst voor maatschappelijke of professionele consequenties.

Dit leidt tot gedragsveranderingen zoals het dragen van gezichtsbedekking, het achterwege laten van identificatie, of het niet langer officieel aanmelden van protesten. Dit chilling effect raakt gemarginaliseerde en kwetsbare groepen—zoals asielzoekers, personen zonder Nederlandse nationaliteit of minderheidsgroepen—extra hard.

Hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel: toegenomen overheidstoezicht versterkt het wantrouwen, waardoor organisatoren overleg of aanmelding vermijden, wat voor de overheid vervolgens weer aanleiding is om meer heimelijke of online surveillancemiddelen in te zetten. Bovendien zorgt de onduidelijkheid over wie filmt of wie agent in burger is voor onderling wantrouwen en maakt dit journalisten kwetsbaar voor achterdocht.

Rechtsbescherming en transparantie in de knel

Uit onderzoeken blijkt dat de juridische grondslag voor verscheidene vormen van gegevensverzameling, zoals bij het TOOI en online monitoring, regelmatig gebrekkig of onduidelijk is.

Daarnaast ontbreekt het burgers vaak aan transparantie en effectieve rechtsbescherming: demonstranten worden doorgaans niet geïnformeerd wanneer zij gemonitord of geregistreerd worden, waardoor zij geen gebruik kunnen maken van hun inzagerecht, geen bezwaar kunnen maken en geen verwijdering van hun gegevens kunnen afdwingen.

Bovendien worden verzamelde databanken en dossiers niet vanzelf opgeschoond, waardoor onrechtmatige of achterhaalde registraties blijven voortbestaan. De inzet van ingrijpende technologieën, zoals gezichtsherkenning bij camerabeelden of realtime biometrische identificatie, roept grote juridische vragen op en stuit op strikte Europese kaders.

Aanbevelingen van het College voor de Rechten van de Mens

Om de demonstratievrijheid en de democratische rechtsstaat te beschermen, doet het College voor de Rechten van de Mens concrete aanbevelingen aan de overheid. Ten eerste moet de vicieuze cirkel van toegenomen monitoring en wantrouwen worden doorbroken door de-escalatie en vertrouwen centraal te stellen; nieuwe maatregelen mogen alleen worden getroffen als er een dringende maatschappelijke behoefte is en bestaande bevoegdheden aantoonbaar ontoereikend zijn.

Ten tweede dient de overheid niet elke maatregel op zichzelf te beoordelen, maar steeds te kijken naar het cumulatieve effect van het totale samenstel van bevoegdheden binnen een overkoepelend en samenhangend wettelijk kader.

Ten derde is maximale transparantie noodzakelijk over hoe en wanneer gegevens worden verzameld, verwerkt en bewaard, waarbij burgers helder geïnformeerd moeten worden over hun rechten.

Tot slot moeten bestaande praktijken van online gegevensvergaring en cameratoezicht kritisch worden onderzocht op hun rechtmatigheid, moeten niet-conforme activiteiten worden gestaakt, dienen databanken actief te worden opgeschoond, en moet anonieme kennisgeving van demonstraties expliciet mogelijk blijven om de drempel voor publieke participatie zo laag mogelijk te houden.