De Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk hebben gecoördineerde sancties aangekondigd tegen individuen en entiteiten die betrokken zijn bij Russische cyberoperaties. Dit markeert het allereerste gezamenlijke sanctiepakket van de EU en het VK dat specifiek is gericht op cyberactiviteiten die bedoeld zijn om chaos en verdeeldheid te zaaien in Europa.
Sancties tegen cybernetwerken en de rol van de FSB en GRU
Het Verenigd Koninkrijk heeft maatregelen genomen tegen 24 individuen en entiteiten achter destructieve cyber- en hybride operaties. Hieronder vallen onder andere drie kopstukken van de Russische militaire inlichtingendienst (GRU): Vyacheslav Stafeyev, Ivan Senin en Ivan Kasyanenko.
Tegelijkertijd hebben de ministers van Buitenlandse Zaken van de EU sancties goedgekeurd tegen 13 actoren (negen individuen en vier entiteiten). Deze groep bestaat uit GRU-officieren, cybercriminelen, zelfverklaarde hacktivisten en private bedrijven die de EU proberen te destabiliseren. Volgens de Europese Raad hebben zij vitale infrastructuur, overheidsnetwerken en openbare diensten verstoord in lidstaten zoals Frankrijk, Duitsland, Polen, Nederland, Oostenrijk, Slowakije, Roemenië, Finland en de Grieks-Cypriotische administratie.
Een belangrijk onderdeel van de gezamenlijke actie is de identificatie van "Centrum 16", een eenheid van de Russische inlichtingendienst FSB. Deze eenheid wordt verantwoordelijk gehouden voor een mislukte cyberaanval op het Poolse energienetwerk, die ertoe had kunnen leiden dat 500.000 burgers midden in de winter zonder elektriciteit kwamen te zitten.
Volgens EU-buitenlandchef Kaja Kallas is ditzelfde centrum de afgelopen vijftien jaar ook betrokken geweest bij cyberaanvallen op Frankrijk en Duitsland. De EU en het VK benadrukken dat zij de samenwerking met internationale partners, waaronder de NAVO, blijven versterken om een veilige cyberspace te waarborgen.
Aanpak van binnenlandse repressie en surveillancetechnologie
Naast de cybergerelateerde maatregelen heeft de EU afzonderlijke sancties opgelegd aan vier personen en vijf entiteiten wegens ernstige mensenrechtenschendingen en de onderdrukking van het maatschappelijk middenveld in Rusland.
Onder deze maatregelen valt VK Company (het bedrijf achter het socialmediaplatform VKontakte) en haar dochteronderneming Communication Platform. Zij beheren de mobiele applicatie Max App, die onder toezicht van de FSB is ontwikkeld en standaard is geïnstalleerd op alle in Rusland verkochte telefoons. De app beschikt over uitgebreide surveillancefuncties waarmee critici van de Russische oorlog in Oekraïne en andere door de overheid verboden uitingen worden opgespoord en onderdrukt.
Daarnaast zijn de Russische techbedrijven Citadel, VAS Experts en Norsi-Trans gesanctioneerd. Deze bedrijven ontwikkelen en verkopen de hardware en software voor SORM (System of Operative Investigative Measures), het nationale surveillancesysteem waarmee internet- en mobiele communicatie in Rusland wordt gecontroleerd. De vier gesanctioneerde individuen bekleden leidende posities binnen deze techbedrijven.
De bredere context en toekomstige maatregelen
Deze nieuwe sancties zijn een uitbreiding op het al lopende sanctieregime. Tot nu toe heeft de EU al sancties opgelegd aan 2700 individuen en entiteiten die de oorlog in Oekraïne steunen, evenals aan zo'n honderd anderen die gelieerd zijn aan hybride aanvallen. Het VK heeft inmiddels 3400 individuen en entiteiten op de sanctielijst staan.
Kaja Kallas maakte bekend dat de ministers mogelijk groen licht geven voor het toevoegen van nog eens 250 nieuwe namen aan de sanctielijst vanwege oorlogsgerelateerde activiteiten in Oekraïne—het grootste aantal namen dat de EU tot nu toe in één keer heeft voorgesteld. Ondertussen onderhandelen de lidstaten over het 21ste sanctiepakket tegen Rusland. De tijd dringt, aangezien de herziening van het prijsplafond op Russische olie op 15 juli automatisch verloopt, wat mogelijk in het voordeel van Rusland kan uitpakken.
