De Nederlandse volksgezondheid loopt de komende tien jaar grote, nieuwe risico's door de wankelende internationale samenwerking en de ongekende opmars van desinformatie. Dat concludeert het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in zijn risicoscan 'Internationale dreigingen voor de Nederlandse volksgezondheid'.
Deskundigen waarschuwen dat de slagkracht om wereldwijde gezondheidscrises te bezweren in snel tempo afneemt, terwijl de gevaren elkaar gevaarlijk versterken.
WHO verzwakt, vaccinsceptie groeit
Sinds het RIVM in 2019 voor het eerst de internationale gezondheidsrisico's voor Nederland in kaart bracht, is het mondiale risicolandschap drastisch veranderd. De grootste zorg van de ondervraagde experts ligt bij de "afnemende slagkracht" van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).
Nu grote mogendheden zoals de Verenigde Staten zich terugtrekken uit multilaterale verdragen en organisaties, brokkelt de wereldwijde coördinatie af die juist hard nodig is bij grensoverschrijdende uitbraken.
Tegelijkertijd zorgt een constante stroom van des- en misinformatie via digitale platforms voor een direct gevaar op de werkvloer van de zorg. Dit leidt onder meer tot een dalende vaccinatiebereidheid onder de bevolking, waardoor de collectieve immuniteit onder het aanbevolen niveau dreigt te zakken.
'Perfect storm' van infectieziekten en klimaat
Naast deze nieuwe, politiek-maatschappelijke dreigingen blijven ook de eerder gesignaleerde risico's onverminderd gevaarlijk. Klimaatverandering (met extreme hitte en neerslag), milieuvervuiling en het verlies van biodiversiteit zetten het zorgstelsel verder onder druk.
De experts waarschuwen met name voor de gevaren van antimicrobiële resistentie (AMR), waarbij bacteriën, virussen en schimmels ongevoelig worden voor medicijnen. Het RIVM benadrukt dat een volgende pandemie niet ondenkbaar is.
Als meerdere van deze crises tegelijkertijd toeslaan — een zogenaamde 'polycrisis' of perfect storm — is de impact op de samenleving niet te overzien, omdat de risico's elkaar exponentieel versterken.
"Wie dreigingen alleen afzonderlijk benadert, mist de mogelijk versterkende werking die optreedt wanneer meerdere dreigingen tegelijk spelen."
Caribisch Nederland extra kwetsbaar
Het rapport besteedt specifieke aandacht aan de BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba). Voor Caribisch Nederland zijn de risico's dikwijls nog acuter. Door hun geografische ligging zijn de eilanden veel gevoeliger voor natuurrampen zoals orkanen.
Bovendien kampt de regio met een ernstige braindrain: geschoold zorgpersoneel trekt weg van de eilanden, waardoor het fundament van de lokale gezondheidszorg wankelt en de weerbaarheid tegen internationale crises minimaal is.
Oproep tot actie aan Haagse politiek
Het RIVM adviseert het kabinet direct om over te stappen van een reactief crisisbeleid naar een proactieve strategie. Omdat internationale dreigingen de grenzen van traditionele ministeries overstijgen, is een intensieve, interdepartementale samenwerking noodzakelijk. Ministeries als VWS, Infrastructuur en Waterstaat, en Buitenlandse Zaken moeten de handen ineenslaan om de nationale veiligheid te waarborgen.
Daarnaast moet Nederland, als open en internationaal verbonden land, nauw blijven samenwerken met de Europese Unie en blijven investeren in internationale capaciteit. "Hoe beter de wereld is voorbereid op internationale dreigingen, hoe kleiner de mogelijke gevolgen voor de volksgezondheid in Nederland," aldus het RIVM.
