In een brief aan de EU-leiders stelde de conservatieve politicus voor om Oekraïne, de buur van Rusland, onmiddellijk nauwer te betrekken bij de EU-instellingen. Het land zou in eerste instantie echter geen volwaardig lidmaatschap of stemrecht krijgen.
Merz rechtvaardigde het initiatief door te wijzen op de unieke situatie van Oekraïne als land in oorlog en de aanzienlijke vooruitgang die is geboekt in de toetredingsonderhandelingen.
Volgens hem is het voorstel ook bedoeld om de door de Amerikaanse president Donald Trump geïnitieerde vredesbesprekingen te vergemakkelijken – onder andere door een politieke toezegging van de lidstaten om de EU-clausule inzake wederzijdse bijstand ook op Oekraïne toe te passen.
De speciale status zou een sterk politiek signaal afgeven “dat Oekraïne en zijn burgers zo dringend nodig hebben in hun voortdurende strijd tegen de Russische agressie”, aldus de brief, die in Brussel ter beschikking werd gesteld aan het Duitse persbureau (dpa).
Merz was er ondertussen van overtuigd dat een tijdige volledige toetreding van Oekraïne tot de EU onrealistisch bleef.
Geen ‘licht’ lidmaatschap, zegt Merz
Om ervoor te zorgen dat de snelle vooruitgang zich voortzet, stelde Merz voor dat de EU “onmiddellijk en zonder uitstel” onderhandelingen zou starten over alle kwesties die relevant zijn voor de toetreding. Verder stelde hij voor om het idee van een “geassocieerd lidmaatschap” te bespreken, wat een beslissende stap zou kunnen zijn op de weg van Oekraïne naar een volwaardig lidmaatschap.
“Het zou geen ‘licht lidmaatschap’ zijn, maar veel verder gaan dan de bestaande associatieovereenkomst en het toetredingsproces verder versnellen,” legde Merz uit.
Volgens de visie van de bondskanselier zou deze speciale status de deelname van Oekraïne aan vergaderingen van de Europese Raad en de Raad van de EU kunnen omvatten – zij het zonder stemrecht.
Ook denkbaar zouden zijn een rol als geassocieerd lid van de Europese Commissie zonder portefeuille en zonder stemrecht, geassocieerde leden van het Europees Parlement zonder stemrecht, en een geassocieerde rechter bij het Europees Hof van Justitie in de vorm van een “assistent-rapporteur”.
Merz beschreef het voorstel als een politieke oplossing die bedoeld is om Oekraïne onmiddellijk “aanzienlijk dichter bij de Europese Unie en haar kerninstellingen” te brengen. Dit zou de lopende toetredingsonderhandelingen niet vervangen, maar juist bevorderen en ondersteunen, zei hij.
Vanuit het perspectief van de bondskanselier is het belangrijk dat hiervoor noch de ratificatie van een toetredingsverdrag op grond van artikel 49 van het EU-Verdrag, noch verdragswijzigingen nodig zouden zijn. In plaats daarvan sprak hij slechts van “een sterke politieke overeenkomst”.
Om ervoor te zorgen dat de snelle vooruitgang zich voortzet, stelde Merz voor dat de EU “onmiddellijk en zonder uitstel” onderhandelingen zou starten over alle kwesties die relevant zijn voor de toetreding. Verder stelde hij voor om het idee van een “geassocieerd lidmaatschap” te bespreken, wat een beslissende stap zou kunnen zijn op de weg van Oekraïne naar een volwaardig lidmaatschap.
“Het zou geen ‘licht lidmaatschap’ zijn, maar veel verder gaan dan de bestaande associatieovereenkomst en het toetredingsproces verder versnellen,” legde Merz uit.
Volgens de visie van de bondskanselier zou deze speciale status de deelname van Oekraïne aan vergaderingen van de Europese Raad en de Raad van de EU kunnen omvatten – zij het zonder stemrecht.
Ook denkbaar zouden zijn een rol als geassocieerd lid van de Europese Commissie zonder portefeuille en zonder stemrecht, geassocieerde leden van het Europees Parlement zonder stemrecht, en een geassocieerde rechter bij het Europees Hof van Justitie in de vorm van een “assistent-rapporteur”.
Merz beschreef het voorstel als een politieke oplossing die bedoeld is om Oekraïne onmiddellijk “aanzienlijk dichter bij de Europese Unie en haar kerninstellingen” te brengen. Dit zou de lopende toetredingsonderhandelingen niet vervangen, maar juist bevorderen en ondersteunen, zei hij.
Vanuit het perspectief van de bondskanselier is het belangrijk dat hiervoor noch de ratificatie van een toetredingsverdrag op grond van artikel 49 van het EU-Verdrag, noch verdragswijzigingen nodig zouden zijn. In plaats daarvan sprak hij slechts van “een sterke politieke overeenkomst”.
‘Substantiële veiligheidsgarantie’ als doel
Een bijzonder ingrijpend onderdeel van het voorstel had betrekking op het veiligheidsbeleid.
De bondskanselier stelde voor dat Oekraïne zijn buitenlands en veiligheidsbeleid volledig zou afstemmen op dat van de EU.
Tegelijkertijd zouden de lidstaten zich er politiek toe moeten verbinden om de clausule inzake wederzijdse bijstand uit artikel 42, lid 7, van het EU-Verdrag ook op Oekraïne toe te passen, “om een substantiële veiligheidsgarantie te creëren”.
Als waarborg stelde Merz een terugvalmechanisme voor, of als alternatief een vervalclausule voor het geval Oekraïne de fundamentele waarden van de EU zou schenden of aanzienlijke tegenslagen zou lijden in de toetredingsonderhandelingen.
Hoewel de bondskanselier erkende dat zijn voorstel vragen oproept over de politieke, technische en juridische haalbaarheid, merkte hij op dat deze kunnen worden opgelost als de speciale status constructief wordt benaderd.
“Mijn doel zou zijn om snel tot een akkoord te komen en een speciale taskforce op te richten om de details uit te werken”, schreef Merz in de brief. Hij zei dat hij ernaar uitkeek om zijn ideeën te bespreken met de staatshoofden en regeringsleiders en topfunctionarissen van de EU.
