Culturele diversiteit en maatschappelijke transformatie blijven zorgen voor diepe verdeeldheid binnen de Vlaamse samenleving. Dit blijkt uit de recentste editie van de 'Foto van Vlaanderen', een grootschalig opinieonderzoek dat sinds 2009 periodiek in opdracht van de VRT wordt uitgevoerd.

Uit de data — verzameld door het onafhankelijke bureau Profacts onder een representatieve steekproef van ruim 2200 Vlamingen vanaf 12 jaar — komt naar voren dat vooral de angst voor identiteitsverlies en de weerstand tegen zichtbare islamisering groot zijn.

Volgens moraalfilosoof Patrick Loobuyck (Universiteit Antwerpen/UGent) zijn de resultaten een logische uiting van een samenleving die moeite heeft om het tempo van de demografische veranderingen bij te benen.

Weerstand tegen de moskee en angst voor demografische verschuivingen

Een van de meest opvallende conclusies uit het onderzoek is de houding tegenover islamitische gebedshuizen. Maar liefst 52 procent van de ondervraagden geeft aan liever geen moskee in de eigen directe woonomgeving te willen. Slechts 23 procent staat hier expliciet voor open.

Opvallend is dat deze gereserveerdheid niet enkel leeft bij mensen die zich sowieso zorgen maken over de islam; ook onder Vlamingen die aangeven geen algemene problemen te hebben met de islam, is respectievelijk 17 tot 22 procent tegen de komst van een moskee in de buurt. De weerstand piekt bij de 45-plussers en zestigplussers, waar rond de 60 procent een lokale moskee niet ziet zitten.

Dit sluit aan bij een bredere ongerustheid: 60 procent van de Vlamingen kijkt met bezorgdheid naar de aanwezigheid van de islam in de regio. Daarnaast stemt 56 procent in met de stelling dat er reden is tot vrees dat de oorspronkelijke Vlaamse bevolking langzamerhand wordt vervangen door burgers met een migratieachtergrond.

Hoewel deze bezorgdheid over zogeheten 'omvolking' het sterkst aanwezig is bij de oudere generaties (boven de 45 jaar), is dit sentiment met 58 procent opvallend genoeg bijna even sterk vertegenwoordigd onder tieners tussen de 12 en 17 jaar.

Taalstrijd en de discussie over tradities

De scherpste polarisatie is echter niet zichtbaar in de fysieke leefomgeving, maar in het debat over taalgebruik en culturele symbolen. Aanpassen aan een inclusievere woordenschat stuit bij een groot deel van de bevolking op een muur van verzet.

Wanneer respondenten geconfronteerd worden met een casus over het gebruik van het n-woord in familiale kring, vindt 43 procent dit onacceptabel, maar heeft 32 procent er geen problemen mee. De jongste generatie (12 tot 17 jaar) sluit zich met 34 procent goedkeuring verrassend genoeg aan bij de tolerantie van de oudere generaties. De groep die zich het felst tegen dergelijk taalgebruik keert, zijn de jongvolwassenen tussen de 18 en 24 jaar: in deze categorie keurt slechts 19 procent het woord goed.

Ook de discussie over traditionele feestdagen legt een generatiekloof bloot:

• Behoud van traditie: 57 procent van de Vlamingen vindt dat evenementen zoals een 'kerstmarkt' hun traditionele naam moeten behouden en niet hernoemd mogen worden naar een neutralere term zoals 'wintermarkt' (zoals reeds gebeurde in steden als Hasselt en Gent).

• Generatieverschil: Bij de zestigplussers is twee derde (67 procent) resoluut tegen een naamsverandering. Onder jongvolwassenen (18-24 jaar) ligt die weerstand met 41 procent aanzienlijk lager.

De menselijke 'schildpadreflex'

Moraalfilosoof Patrick Loobuyck duidt de cijfers als een uiting van existentiële onzekerheid over de toekomst en de identiteit van Vlaanderen. De realiteit is dat diversiteit al lang niet meer exclusief iets is van de grote steden, maar overal in de samenleving en het onderwijs voelbaar is geworden.

Loobuyck benadrukt dat een defensieve reactie op dergelijke grootschalige veranderingen biologisch en psychologisch gezien volstrekt menselijk is:

"Een multiculturele samenleving is niet onze natuurlijke habitat. De mens is van nature een wij-zij-denker en vertoont een schildpadreflex: we trekken ons terug bij ingrijpende veranderingen."

Volgens de filosoof moeten deze signalen serieus genomen worden en mag men de bezorgde burger niet direct wegzetten als racistisch. Wel waarschuwt hij voor de retoriek van identitair-rechts, die de indruk wekt dat er een bewust plan van de elite achter de migratiestromen zit, wat de maatschappelijke angst onnodig voedt.

De sleutel tot het verminderen van het onderlinge wantrouwen ligt volgens hem in structureel onderling contact op basis van gelijkwaardigheid. Culturen veranderen continu, besluit Loobuyck, maar dat betekent niet dat de eigenheid verdwijnt: "Als een toerist hier binnen 20 jaar rondloopt, zal nog altijd duidelijk zijn: dit is Vlaanderen."