Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA verkeert in een diepe crisis. Aanleiding is een akkoord over aanpassingen aan het belastingplan dat regeringspartijen D66 en CDA zonder instemming van de VVD hebben gesloten met oppositiepartijen Pro en Volt.

VVD-leider Dilan Yesilgöz eist dat haar coalitiepartners de afspraken intrekken en stelt openlijk de vraag of haar partij nog wel deel wil uitmaken van de regering. Tijdens een ingelast debat in de Tweede Kamer, dat om 10:15 uur begint en later op de dag uitmondt in stemmingen, wordt duidelijk of de coalitie van premier Rob Jetten standhoudt.

Verwijten over en weer tussen coalitiepartners

Volgens Yesilgöz is haar partij volledig overvallen door de samenwerking met de linkse oppositie. Hoewel zij wist dat er gesprekken liepen, werd de VVD pas een kwartier voor de persconferentie van Pro-leider Jesse Klaver op de hoogte gebracht van een definitief akkoord.

Yesilgöz noemt de gang van zaken ongekend en stelt dat de deal indruist tegen het regeerakkoord, waarin een stabiel belasting- en vestigingsklimaat voor ondernemers is afgesproken. Als D66 en CDA tijdens de stemmingen vasthouden aan het akkoord, wil de VVD-leider een "fundamentele reset" van de samenwerking, zonder precies toe te lichten wat dat inhoudt.

D66 en CDA weigeren echter om opnieuw te onderhandelen. Zij herkennen zich niet in het beeld dat de VVD is gepasseerd en wijzen erop dat de drie regeringspartijen vorige week gezamenlijk hebben afgesproken om los van elkaar met oppositiepartijen te mogen praten.

Omdat de onderhandelingen over het belastingplan al weken muurvast zaten en de coalitie met 66 zetels geen meerderheid heeft in de Tweede Kamer, was die ruimte volgens hen noodzakelijk.

Volgens D66-fractievoorzitter Jan Paternotte en CDA-leider Henri Bontenbal weigerde de VVD zelf om mee te onderhandelen en was dit akkoord de enige overgebleven route naar een meerderheid in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Bontenbal benadrukte voorafgaand aan het debat dat hij nog altijd de intentie heeft om de rit van vier jaar uit te zitten.

Inhoud van het belastingakkoord

In de deal tussen D66, CDA, Pro en Volt wordt ongeveer 1 miljard euro aan belastingdruk verschoven van arbeid naar vermogen. Dat is minder dan de 1,5 miljard euro waar Pro en Volt oorspronkelijk op inzetten.

Een belangrijk onderdeel is een zogeheten miljonairsbelasting in box 3: over rendement uit spaargeld en beleggingen boven de 60.000 euro per jaar gaat een nieuw toptarief van 38,5 procent gelden, terwijl het basistarief onder die grens juist met een half procentpunt daalt naar 35,5 procent. Dit levert 221 miljoen euro op.

Daarnaast wordt 274 miljoen euro opgehaald door papieren schenkingen aan banden te leggen, zodat ouders minder vermogen belastingvrij kunnen nalaten aan hun kinderen. Ook worden de schijfgrenzen in box 2 en in de erf- en schenkbelasting de rest van de regeerperiode niet gecorrigeerd voor inflatie, wat 93 miljoen euro oplevert.

Verder spreken de vier partijen af om structureel 412 miljoen euro extra binnen te halen door fiscale constructies rond vermogen aan te pakken, waarbij onder meer wordt gekeken naar een exitheffing voor vermogende miljonairs die Nederland verlaten.

Van de totale opbrengst wordt 900 miljoen euro gebruikt om het laagste tarief in de inkomstenbelasting voor werkenden te verlagen, in plaats van de eerder door Pro en Volt gewenste verhoging van de algemene heffingskorting. Of het aangepaste plan uiteindelijk op voldoende steun kan rekenen in beide Kamers, is overigens nog niet zeker.

Politieke reacties en onzekere afloop

Door de hoogopgelopen spanningen heeft premier Jetten zijn geplande reis naar de Europese top in Dublin afgezegd, waar hij ook de Belgische premier Bart De Wever zou vertegenwoordigen. Jetten hield zich gisteravond op de vlakte en verschijnt vandaag in de Tweede Kamer voor het debat, waarin zeventien Kamerleden het woord voeren, te beginnen met Jesse Klaver.

Klaver verwacht dat de discussie vooral politiek van aard zal zijn en spreekt de hoop uit dat het kabinet aanblijft. JA21-leider Joost Eerdmans toonde juist begrip voor de woede van de VVD, noemde de actie van D66 en CDA "onder de grens" en eist opheldering van Jetten over zijn rol om deze crisis te voorkomen.

Sinds gisteravond is er geen contact meer geweest tussen de VVD en haar twee coalitiepartners. Door de verdeeldheid is het bovendien onduidelijk welke bewindspersoon namens het kabinet het gebruikelijke advies over het amendement zal geven en hoe dat oordeel luidt.

Mocht de VVD na de stemmingen besluiten de stekker uit de samenwerking te trekken, dan valt het kabinet minder dan negen maanden na het aantreden, in navolging van het eveneens voortijdig gesneuvelde kabinet-Schoof.

Nieuwe verkiezingen volgen in dat geval niet automatisch: een Kamermeerderheid nam onlangs een motie van de ChristenUnie aan die oproept om bij een kabinetsval eerst te kijken naar een lijmpoging of een nieuwe formatieronde met andere partijen.