Op 11 november 2026 heeft de Liga voor Mensenrechten de Belgische Staat gedagvaard vanwege de aanhoudende overbevolking in de gevangenissen. De juridische stap volgt op een officiële ingebrekestelling die de organisatie in juni al aan de federale overheid bezorgde, maar die tot op heden niet tot verbetering leidde.
De start van de rechtszaak valt samen met de aftrap van de Nationale Dagen van de Gevangenis, een initiatief van de Liga waarmee via landelijke activiteiten aandacht wordt gevraagd voor de situatie achter de tralies.
Eerste rechtszaak over het volledige gevangeniswezen
Hoewel Belgische en Europese rechtbanken België de voorbije jaren al meermaals hebben veroordeeld voor de slechte detentieomstandigheden, hadden die uitspraken telkens betrekking op individuele dossiers van gevangenen of op één specifieke instelling.
Zo dwong de Orde van Vlaamse Balies recent nog een veroordeling af voor de situatie in de gevangenis van Gent. Met deze nieuwe procedure kiest de Liga voor Mensenrechten voor een bredere aanpak en vraagt zij de rechter om voor het eerst een oordeel te vellen over het gehele Belgische gevangeniswezen.
Penibele leefomstandigheden en hoge werkdruk
Duizenden gedetineerden verblijven momenteel in instellingen die hun maximumcapaciteit ruim overschrijden. Dat leidt tot schrijnende toestanden: gevangenen moeten op matrassen op de vloer slapen, zitten opeengepakt in overvolle cellen en hebben gebrekkige toegang tot gezondheidszorg, begeleiding, activiteiten en andere basisvoorzieningen.
Hoe nijpend de situatie is, bleek in oktober nog toen het VRT NWS-programma Pano tien dagen lang onbelemmerd mocht filmen in de gevangenis van Mechelen. Daar verbleven ongeveer 150 gedetineerden op amper 84 plaatsen, waarbij soms vijf mensen een cel van 13 vierkante meter deelden en vlak naast het toilet moesten slapen.
Volgens de Liga tasten deze omstandigheden niet alleen de rechten van de gevangenen aan, maar bemoeilijken ze ook het werk van het gevangenispersoneel aanzienlijk.
Oproep tot onmiddellijke en structurele hervormingen
Volgens de mensenrechtenorganisatie is er geen sprake van een tijdelijk plaatsgebrek, maar van een diepgeworteld falen van het detentiebeleid. Ondanks herhaaldelijke waarschuwingen van zowel binnen- als buitenlandse instanties blijft de toestand uitermate zorgwekkend.
Advocaat en woordvoerder Hendrik Vandekerckhove benadrukt de zorgplicht van de overheid: "Wie mensen van hun vrijheid berooft, heeft ook de verantwoordelijkheid om hen in menswaardige omstandigheden te detineren. De overheid slaagt daar vandaag niet in."
Met de rechtsgang wil de Liga de rechter ertoe bewegen om de staat te verplichten het aantal gedetineerden opnieuw in lijn te brengen met de beschikbare capaciteit. Daarvoor zijn volgens de organisatie zowel dringende kortetermijnoplossingen nodig als een humaan en toekomstgericht beleid op langere termijn.
Concreet pleit de Liga ervoor om celstraffen enkel nog als laatste redmiddel op te leggen, alternatieven voor detentie sterker in te zetten en de uitstroom uit de gevangenissen te bevorderen waar dat verantwoord is. Het uiteindelijke doel van de rechtszaak is om de menselijke waardigheid van iedere gedetineerde in België te waarborgen.
