Israëls langverwachte aanvallen op Iran afgelopen weekend lijken Teheran officieel in een regionale oorlog te hebben betrokken.

De aanvallen troffen belangrijke Iraanse doelen, waaronder luchtafweersystemen nabij de Iraakse grens in Ilam, faciliteiten voor ballistische raketten en locaties die eerder werden geassocieerd met de nucleaire ambities van Iran, hoewel deze sinds 2003 verlaten zijn.

De officiële Iraanse media presenteerden deze aanvallen als succesvolle onderscheppingen van Israëlische raketten, een boodschap bedoeld om een steeds sceptischer Iraans publiek gerust te stellen. Dit publiek stelt steeds meer vragen over zowel het doel van deze oorlog als de waarde van Irans investeringen in externe bondgenoten in Irak en Libanon.

Voor Iran zijn de inzet en risico's echter verder gegaan dan alleen regionale invloed. De samenloop van militaire, diplomatieke en ideologische stromingen heeft het land nu in een positie gebracht waarin het overweegt een actieve rol te spelen in een conflict dat tot voor kort alleen via proxygroepen werd gevoerd.

Hoe het begon

De Iraanse leiders begonnen zich te realiseren dat de door Hamas geleide aanvallen op Israël op 7 oktober verstrekkende gevolgen zouden hebben voor de regio, vooral na de mysterieuze dood van de Iraanse president Ebrahim Raisi en minister van Buitenlandse Zaken Amir Hossein Abdollahian.

Na hun overlijden bij een vliegtuigcrash in Oost-Azerbeidzjan in mei, ontstond er veel speculatie in zowel conservatieve als hervormingsgezinde kringen in Iran over het incident.

Ondanks de officiële verklaring van de regering dat het een "weergerelateerd ongeluk" betrof, blijven veel hooggeplaatste functionarissen in Iran ervan overtuigd dat de Israëlische regering betrokken was bij het orkestreren van de crash.

Deze verdenking resoneert sterk binnen de hoogste echelons van de Iraanse leiding, zowel aan het front als in de secundaire rangen. Het voedt een wijdverspreid geloof dat Israëls geheime betrokkenheid bedoeld was om Iran in een oorlog te trekken die het niet kon negeren.

Toch hebben Iraanse functionarissen ervoor gekozen dit niet publiekelijk aan te kondigen, uit angst dat een officiële beschuldiging Iran onder druk zou zetten om te reageren. Dit zou zowel van het Iraanse volk als van de "as van verzet" – een coalitie van aan Iran gelieerde militaire facties in Libanon, Irak, Syrië en Jemen – worden verwacht als vergelding voor de dood van Raisi en Abdollahian.

Een dergelijke reactie, zo vreesden Iraanse functionarissen, zou hen direct in een open conflict met Israël kunnen brengen.

In privégesprekken met insiders binnen de Iraanse machtskringen werd duidelijk dat Teheran snelle verkiezingen nastreefde om het land te stabiliseren na Raisi's dood en de ernstige economische crisis aan te pakken die door het incident was verergerd.

Iran slaagde erin binnen slechts 40 dagen na Raisi's dood een presidentsverkiezing te houden, waarbij Masoud Pezeshkian in juli aantrad. Maar enkele weken later, in een verrassende wending, werd Hamas-politiek leider Ismail Haniyeh in het hart van Teheran vermoord, in een van de meest beveiligde gebieden van het land.

Op dat moment werd Iran gedwongen zijn traditionele standpunt te heroverwegen, dat lang gericht was op het ondersteunen van andere regionale spelers terwijl het directe confrontaties vermeed.

Afzien van 'voorwaartse verdediging'

Als reactie begon Iran nieuwe wegen te overwegen en liet het een strategie los die geworteld was in zijn beleid van "voorwaartse verdediging" uit de tijd van de Iran-Irakoorlog. Dit beleid was gericht op het versterken van proxy-militaire krachten buiten Iran om historische vijanden zoals Israël en de Verenigde Staten tegen te gaan.

Volgens mijn bronnen – insiders met nauwe banden met de Iraanse besluitvormers – hadden noch Opperste Leider Ali Khamenei noch zijn adviseurs verwacht dat de Israëlische premier Benjamin Netanyahu zou proberen het huidige conflict direct naar Iraans grondgebied uit te breiden.

Iraanse leiders gingen ervan uit dat Israël zijn aanvallen zou beperken tot de regionale proxy's van Iran, waaronder Hezbollah in Libanon, de militaire aanwezigheid in Syrië en door Iran gesteunde sjiitische milities in Irak. Directe aanvallen op Iraans grondgebied waren niet voorzien.

Iran heeft Hezbollah publiekelijk geïnstrueerd om directe gevechten met Israël te vermijden en zich in plaats daarvan te richten op een uitputtingsoorlog aan Israëls noordelijke grens.

Maar deze positie veranderde na de moord op secretaris-generaal van Hezbollah, Hassan Nasrallah,vorige maand en de aanvallen in Libanon en Syrië, die woede in Iran aanwakkerden.

Alleen vertrouwen op indirecte invloed via proxy's dreigde Irans positie in de regio te ondermijnen, waardoor het als een verzwakte speler zou worden gezien door zowel bondgenoten als rivalen.

De slagvelden op

Voordat Iran openlijk een directe rol in het regionale conflict tegen Israël op zich nam, zocht het diplomatieke steun van regionale en mondiale bondgenoten om de legitimiteit van zijn koers te bevestigen.

Vervolgens verklaarde Iran in september zijn intrede op het slagveld, waarmee het zijn ambitie onderstreepte om de koers van de regio te herdefiniëren, in tegenstelling tot Netanyahu's ambities.

Na Irans eerste vergeldingsacties, waaronder het afvuren van honderden ballistische raketten op Israël, dreigde Netanyahu met zware "overweldigende" vergeldingsmaatregelen.

Irans politieke retoriek nam in reactie daarop toe, geleid door Opperste Leider Khamenei en versterkt door parlementaire figuren en mensenrechtenfunctionarissen, die sterk gekant waren tegen het onderschatten van Israëls reactie.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araqchi, heeft bijzonder agressieve verklaringen afgelegd, waarin hij beloofde de kwestie aan de VN-Veiligheidsraad voor te leggen om Israël te laten straffen. Tegelijkertijd benadrukte hij Irans vermogen om zijn belangen te verdedigen, zelfs als die belangen buiten zijn grenzen liggen.

Aanvankelijk pleitte Iran na 7 oktober voor een uitputtingsoorlog en drong het er bij Hezbollah op aan deze strategie te volgen.

Maar met Israël dat Iraans grondgebied schond, werd Teheran gedreven door een nieuwe politieke agenda: het kon niet langer passief toekijken of uitsluitend op zijn bondgenoten vertrouwen – zelfs niet op de meest loyale – om zijn regionale doelen te bereiken, zoals het verstoren of vertragen van normalisatie-inspanningen.

Iran realiseerde zich dat het directe actie moest ondernemen om het landschap zelf te hervormen te midden van de huidige volatiliteit en een Amerikaanse regering die in beslag werd genomen door haar verkiezingen.

Na de aanvallen van Israël heeft Iran besloten een publieke houding aan te nemen in de regio die het positioneert als een directe militaire rivaal van Israël. Teheran heeft de boodschap overgebracht dat het zowel politiek als militair zal reageren op de regionale dreiging van Israël, indien nodig, in de wetenschap dat uitsluitend vertrouwen op zijn regionale proxy's een hoge prijs kan hebben.

Bovendien zien Iraanse leiders nu in dat elke vertraging in het direct betreden van het strijdtoneel hun regionale invloed ernstig zou schaden.

Irans directe confrontatiebenadering wordt ondersteund door versterkte allianties met Rusland en China, wier steun Teherans standpunt heeft versterkt. Naast zijn strategische stappen heeft Iran diplomatiek contact gezocht met landen in het Midden-Oosten, zichzelf afgeschilderd als slachtoffer van Israëlische agressie en gewaarschuwd dat het negeren van zijn grieven onvoorspelbare gevolgen zou kunnen hebben.

Dit artikel is gepubliceerd in samenwerking met Egab.